مریم گلی کارواندری یا مورپوژو (Salvia mirzayanii Rech.f.& Esfand)یکی از انواع گونه های انحصاری جنس Salvia است که متعلق به خانواده لابیاته می باشد. سرشاخه گلدار تازه این گونه معطر در اواخر اسفندماه از خاش جمع آوری و به روش تقطیر با آب استخراج وسپس ترکیبهای موجود در آن با استفاده از گاز کروماتوگراف متصل شده با طیف سنجی جرمی (GC/MS) شناسایی گردیدند. اسانس حاصله از این گیاه با بازده 0.9% حاوی 28 ترکیب مختلف بوده است. در میان ترکیبهای شناسایی شده به ترتیب linalool (19%)،(12.9%) linalyl acetate ، (12.1%) 1,8-cineole و (11.5%) terpinenyl acetate بالاترین مقدار را به خود اختصاص دادند.

گیاه مورتلخ (Salvia mirzayanii Rech. F. & Esfand. ) یکی از گونه های دارویی تیره نعناع (Lamiaceae) است که تنها در ایران به صورت خودرو رشد می کند. در این پژوهش، اندام های مختلف (برگ، گل، ساقه و گیاه کامل) گیاه مورتلخ در فروردین سال 1397 از منطقه خُنج استان فارس جمع آوری شده و از نظر مقدار اسانس و تنوع ترکیب های شیمیایی موجود در آنها مورد مطالعه قرار گرفتند. اسانس نمونه ها به روش تقطیر با آب استخراج و ترکیب های شیمیایی آنها با دستگاه گاز کروماتوگرافی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی (GC-MS) شناسایی گردید. عملکرد اسانس اندام های مختلف برگ، گل، ساقه و گیاه کامل به ترتیب 3. 2، 2. 6، 0. 4 و 2. 3 درصد (وزنی به وزنی) بدست آمد. بیشترین اجزای شیمیایی شناسایی شده در گیاه کامل و گل (26 ترکیب) و کمترین آنها در ساقه (23 ترکیب) ملاحظه گردید. نتایج آنالیز ترکیب های اسانس نشان داد که آلفا-ترپینیل استات، لینالول، 8، 1-سینئول، بتا-اودِسمول، دلتا-کادینن و آلفا-ترپینئول اجزای اصلی اسانس برگ بودند. ترکیب های عمده اسانس گل شامل دلتا-کادینن، آلفا-ترپینیل استات، لینالول، بتا-اودسمول و گاما-کادینن بودند. در اسانس ساقه ترکیب های آلفا-ترپینیل استات، لینالول، لینالول استات، 8، 1-سینئول و آلفا-ترپینئول به فراوانی دیده شد. در اسانس گیاه کامل دلتا-کادینن، آلفا-ترپینیل استات، لینالول، 8، 1-سینئول، گاما-کادینن و آلفا-ترپینئول بیشترین ترکیب های اسانس را به خود اختصاص دادند. وجود تنوع شیمیایی در اسانس گیاه کامل و اندام های مختلف این گیاه می تواند برای صنایع دارویی، غذایی و آرایشی بهداشتی و نیز به نژادگران گیاهان دارویی در انتخاب اندام مناسب برای مصرف و اهداف اصلاحی مورد توجه قرار گیرد.

مقدمه: برگ بو با نام علمیLaurus nobilis درختی است کوچک مخصوص نواحی مدیترانه ای که برگ های آن به عنوان چاشنی اغذیه و به منظور معطر ساختن برخی کنسروها و غیره به کار می رود.هدف: از آنجا که بازده اسانس و میزان ترکیب های تشکیل دهنده آن بیان کننده ارزش یک اسانس است، در این تحقیق، تاثیر روش های مختلف اسانس گیری برکمیت و کیفیت اسانس برگ بو مورد مطالعه قرار گرفت.روش بررسی: بدین منظور برگ این گیاه از باغ گیاه شناسی ملی ایران در تیر ماه 1388 جمع آوری و پس از خشک کردن در سایه به سه روش تقطیر با آب، تقطیر با بخار آب و تقطیر با آب و بخار آب اسانس آن استخراج شد. اسانس ها به کمک دستگاه های کروماتوگرافی گازی و کروماتوگرافی گازی مجهز به طیف سنج جرمی تجزیه و شناسایی شد.نتایج: بازده اسانس برگ بو (w/w) برای روش های تقطیر با آب، تقطیر با بخار آب و تقطیر با آب و بخار آب به ترتیب 2.64، 1.64 و 2.56 درصد بود. 25 ترکیب در اسانس شناسایی شد. از بین این ترکیبات 1، 8- سینئول (46.6، 37.8 و 49.1 درصد)، سابینن (10.7 درصد، 12.3 درصد و 12.13) و آلفا- ترپینیل استات (13.8، 19.3 و 11.0) به ترتیب اجزای عمده در اسانس حاصل از روش های تقطیر با آب، تقطیر با بخار آب و تقطیر با آب و بخار آب بودند.نتیجه گیری: تجزیه و تحلیل آماری نشان داد که بازده اسانس و میزان 1، 8- سینئول در روش های تقطیر با آب و تقطیر با آب و بخار آب در یک سطح قرار گرفته و بالاتر از روش تقطیر با بخار آب می باشد. همچنین در بررسی آماری اختلاف معنی داری در میزان ترکیب های سابینن و آلفا- ترپینیل استات در اسانس های حاصل از روش های مختلف تقطیر به دست آمد.

برگ بو با نام علمی Laurus nobilis L. گیاهیست به صورت درخت و درختچه، همیشه سبز و ناخزان که در شرایط مساعد ارتفاع آن به 15-20 متر می رسد. از اسانس برگ بو به عنوان داروی ضد لارو و نیز برای رفع درد مفاصل، تشنجهای عضلانی، گرفتگی عضلات و ایجاد بی حسی موضعی استفاده می شود. همچنین برگهای آن جهت خوشبو کردن و نیز به عنوان ادویه در تهیه ترشیجات بکار می رود. در این تحقیق، به منظور بررسی کمی و کیفی اسانس برگ بو کاشته شده در ایران، برگ این گیاه از باغ گیاه شناسی ملی ایران (تهران) و اندامهای مختلف سرشاخه (شامل ساقه، برگ و میوه) آن از باغ گیاه شناسی نوشهر در زمستان 1387 جمع آوری و پس از خشک کردن در سایه، اسانس آنها به روش تقطیر با آب استخراج شد. اسانسها به کمک دستگاههای کروماتوگرافی گازی و کروماتوگرافی گازی مجهز به طیف سنج جرمی تجزیه و شناسایی شدند. بازده اسانس (w/w نسبت به وزن خشک) برای برگ نمونه باغ گیاه شناسی ملی ایران 86/3% و برای برگ نمونه باغ گیاه شناسی نوشهر 35/1%، میوه 43/0% و در ساقه 22/0% بدست آمد. در اسانس برگهای برداشت شده از باغ گیاه شناسی ملی ایران، 20 ترکیب شناسایی شده که از بین آنها 8،1 - سینئول (0/47%)، سابینن (9/13%) و آلفا - ترپینیل استات (5/11%) اجزای عمده بودند. در نمونه های برداشت شده از نوشهر، 27 ترکیب در اسانس برگ، 37 ترکیب در اسانس میوه و 24 ترکیب در اسانس ساقه شناسایی شدند. از بین ترکیبهای موجود در اندامهای مورد بررسی، برخی ترکیبها ازجمله 8،1 - سینئول (2/58%)، آلفا - ترپینیل استات (0/10%) و سابینن (2/7%) در اسانس برگ، 8،1 - سینئول (9/42%)، آلفا - ترپینیل استات (8/16%) و سابینن (7/4%) در ساقه و ترانس – بتا - اوسیمن (8/20%)، 8،1 - سینئول (%14.4)، آلفا - ترپینیل استات (5/8%)، جرماکرن (%7.8) B، آلفا - پینن (6/6%)، جرماکرن (%6) D، سابینن (4/5%) و بتا - پینن (1/5%)، در اسانس میوه بیشترین مقدار را به خود اختصاص داده اند. نتایج این تحقیق نشان داد که گرچه بازده اسانس ساقه بسیار کمتر از برگ است، اما اسانس این دو اندام از نظر ترکیب مشابه می باشند، در حالی که اسانس میوه دارای میزان 8،1 - سینئول پایین تر از برگ و ساقه بوده و در عوض دارای مقدار قابل توجهی ترانس – بتا - اوسیمن است. همچنین اسانس برگ نمونه تهران بازده اسانس بالاتر ولی میزان 8،1 - سینئول پایین تری دارد.

مورتلخ (Salvia mirzayanii) یکی از گونه­های چندساله و معطر اندمیک و در حال انقراض از تیره نعناع (Lamiaceae) می­باشد که به صورت خودرو در جنوب ایران می­روید. در این پژوهش، سرشاخه­های گلدار گیاه مورتلخ از پنج رویشگاه در استان هرمزگان شامل دق­فینو، سرچاهان، بستک، سیرمند و تنگه­زاغ جمع­آوری گردید. نمونه­ها در سایه و دمای محیط، خشک شدند. استخراج اسانس به روش تقطیر با آب توسط دستگاه طرح کلونجر با سه تکرار انجام شد و پس از اندازه­گیری مقدار اسانس (درصد وزنی به وزنی)، نوع و مقدار ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس جمعیت ها با استفاده از دستگاه­های گاز کروماتوگرافی گازی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف­سنج جرمی (GC/MS) تعیین گردید. نتایج نشان داد عملکرد اسانس جمعیت های دق­فینو، سرچاهان، بستک، سیرمند و تنگه­زاغ به ترتیب 3/1، 2/1، 1/1، 2/1 و 4/1 درصد (وزنی به وزنی) بودند. در مجموع تعداد 40 ترکیب در اسانس مورتلخ شناسایی گردید که از این تعداد، 28 ترکیب در تمام جمعیت ها مشترک بودند. بیشترین اجزای شیمیایی شناسایی شده در جمعیت های دق­فینو و بستک (36 ترکیب) و کمترین آنها در جمعیت سرچاهان (33 ترکیب) ملاحظه گردید. عمده­ترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس مورتلخ شامل دلتا- کادینن، لینالول، 1، 8- سینئول، آلفا- ترپینئول و گاما- کادینن در بین جمعیت های مورد بررسی بودند. وجود تفاوت بین جمعیت های مورتلخ نشان داد ضمن تأثیر وراثت گیاه، این گونه از پتاسیل سازگاری بالایی نسبت به شرایط اقلیمی مختلف برخوردار می­باشد.

انجدان رومی (Levisticum officinale Koch.) گیاهی چند ساله از تیره چتریان (Apiaceae) بوده که در بسیاری از کشورهای دنیا به منظور استفاده از مواد موثره آن جهت معالجه بیماری سنگ کلیه و مجاری ادرار به طور وسیع کشت می شود. به منظور بررسی اسانس موجود در گلها و میوه های انجدان رومی، این آزمایش در سال 1389 با گیاهان کشت شده در منطقه زردبند واقع در شمال تهران انجام شد. نمونه گل در مرحله گلدهی کامل و نمونه میوه در دو مرحله نارس و رسیدگی کامل جمع آوری شدند و پس از خشک شدن در سایه و در دمای 25 درجه سانتی گراد، استخراج اسانس به روش تقطیر با آب (دستگاه کلونجر) به مدت سه ساعت انجام گردید. بازده متوسط تولید اسانس w/w) نسبت به وزن خشک) در گل، میوه نارس و میوه رسیده انجدان رومی به ترتیب 0.6%، 1.8% و 2.8% تعیین گردید. جهت شناسایی اجزای اسانس از دستگاه های گاز کروماتوگراف (GC) و گاز کروماتوگراف متصل شده به طیف سنج جرمی (GC/MS) استفاده گردید. همچنین نتایج آنالیز اسانس ها نشان داد که در اسانس گل 18 ترکیب و در اسانس میوه نارس و میوه رسیده 19 ترکیب وجود دارد که از بین آنها، سه ترکیب لیگوستیلید (%52.4) Z، بتا-فلاندرن (26.6%) و آلفا-ترپینیل استات (10.4%) در گل، بتا-فلاندرن (47.8%)، لیگوستیلید (%38.5) Z و آلفا-ترپینیل استات (3.6%) در میوه نارس و لیگوستیلید (%35.1) Z، بتا-فلاندرن (34.4%) و آلفا-ترپینیل استات (4.2%) در میوه رسیده بیشترین مقدار را به خود اختصاص داده بودند. به طور کلی می توان بیان داشت که درصد و اجزای اسانس در اندامهای مختلف این گیاه با یکدیگر متفاوت است و بالاترین عملکرد مربوط به اسانس میوه رسیده می باشد.

جنس Lepidium از تیره کلم سانان دارای 16 گونه در ایران می باشد و معروفترین گونه آن شاهی یا ترتیزک (L. sativum) است که به عنوان سبزی یا گیاه دارویی مورد استفاده قرار می گیرد. هدف از این مطالعه بررسی کمّی و کیفی اسانس بذر هفت جمعیت شاهی جمع آوری شده از مناطق مختلف اقلیمی ایران است. اسانس گیری به روش تقطیر با آب و طرح کلونجر انجام شد و برای شناسایی و تعیین درصد کمّی ترکیب های اسانس از دستگاه گاز کروماتوگرافی-طیف سنج جرمی (GC-MS) استفاده گردید. اصلی ترین ترکیب های تشکیل دهنده اسانس بذرها، منوترپن های 8،1-سینئول (5/44 درصد)، آلفا-ترپینیل استات (9/13 درصد) و آلفا-پینن (7/7 درصد) بودند. جمعیت‌های کرج، کرمان و قزوین به ترتیب بیشترین مقادیر 8،1-سینئول، آلفا-ترپینیل استات و آلفا-پینن را به خود اختصاص دادند. نتایج تجزیه خوشه ای بر اساس ترکیبات شیمیایی اسانس بذر شاهی به روش نزدیک ترین همسایه نشان داد که هفت جمعیت مورد مطالعه در دو گروه قرار گرفتند که این گروه بندی با مختصات جغرافیایی مناطق مطابقت نداشت. در گروه اول جمعیت های کرمان، قزوین، شهریار و تبریز و در گروه دوم جمعیت های شیراز، همدان و کرج که بیشترین میزان 8،1-سینئول و کمترین مقادیر آلفا-ترپینیل استات و 10،7-هگزا دکا دی انوئیک اسید، متیل استر را داشتند قرار گرفتند. بر اساس نتایج نمودار بای-پلات تجزیه به مولفه‌های اصلی، جمعیت کرج که دارای کمترین مقادیر مولفه‌های اول و دوم بود در گروهی متمایز قرار گرفت. بین ترکیب های اصلی اسانس با مختصات جغرافیایی و شرایط آب و هوایی محل جمع آوری همبستگی معنی داری مشاهده نشد.

یکی از نیازهای مهم در برنامه ریزی زراعی، استفاده از سیستم های مختلف تغذیه غیرشیمیایی است. به منظور بررسی اثر ورمی کمپوست و هیومیک اسید بر گیاه مورد (Myrtus communis L. ) آزمایشی در سال زراعی 93-1392 در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با 16 تیمار و سه تکرار در موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور اجرا شد. تیما رها شامل ورمی کمپوست در سطح های 9، 18، 27، 36 و 45 تن در هکتار، هیومیک اسید در سطح های 5، 5/7، 10، 5/12 و 15 لیتر در هکتار و پنج سطح تلفیقی از آن ها (V9+H15, V18+H12. 5, V27+H10, V27+H7. 5) به همراه شاهد بود. بین تیمارها از لحاظ عملکرد برگ، سرشاخه، اسانس و درصد اسانس در سطح 1% اختلاف آماری وجود داشت. بیشترین عملکرد برگ (356 کیلوگرم در هکتار)، عملکرد سرشاخه (773 کیلوگرم در هکتار)، درصد اسانس (86/1 %) و عملکرد اسانس (14 کیلوگرم در هکتار) با مصرف 45 تن در هکتار ورمی کمپوست به دست آمد. ترکیب های عمده اسانس مورد α-pinene (63/5-50/48)، limonene (40/3-63/22)، 1, 8-cineole (20/2-7/18)، linalool (96/7-7/26)، myrtenol (1/2-23/19)، trans carveol (1/0-5/2) و α-terpinyl acetate (83/1-7/7) بودند.